گردشگری سوادکوه

 

شهرستان سوادكوه یكی از شهرستان های پانزده گانه استان مازندران است كه در البرز مركزی و در مجاورت استان سمنان قرار گرفته و شهر پل سفید مركز آن با شهر ساری مركز استان مازندران هفتاد كیلومتر فاصله دارد. سوادكوه از سمت شمال به شهرستان قائمشهر و از سمت جنوب به شهرستان فیروزكوه و استان تهران واز سمت غرب به شهرستان بابل و از سمت شرق به شهرستان ساری و ارتفاعات دودانگه ونواحي كوهستاني قديم ساري دهستان چاشم دراستان سمنان محدود است.

اقلیم :

شهرستان سوادكوه در یك دره وسیع طولانی ودر دامنه های شمالی رشته كوههای البرز مركزی واقع شده است. حوزه كلی این ناحیه از منتهی الیه جلگه های جنوبی، و 30 كیلومتری دریای خزر آغاز ده و با شیب بسیارتند به سوی جنوب كشیده می شود. پوشش ارتفاعات تا بلندی 2000 متری سرسبز و جنگلی و از آن به بعد مرتعی، خشك با آب و هوای سردسیری می باشد.

جهت شرقی و غربی این ارتفاعات به موازات سواحل دریای خزر مانع و سد بزرگ برای تبادل جریان های جوی بین این دریا و فلات مركزی یاران بوده و جریانهای غربی به همراه ابرهای باران آوركه از غرب اروپا به ایران می رسند در كنار دیواره های ستببر و غول پیكر این كوهستان محبوس شده و باعث ریزش برف و باران فراوان و سودمند می شوند. واحد مركزی این رشته كوهها در سوادكوه قرار دارد. ارتفاعات و تپه ماهورهائی كه از جنوب به شمال كشیده شده اند به سرعت بلندی خود را از دست می دهند و به جلگه مازندران و بر حاشیه جنوبی شهرستان قائم شهر منتهی می شوند. آبادیهای فراوانی نیز در دل این ارتفاعات قرار داشته و در سطح شهرستان سوادپراكنده اند.

دهستان راستوپی از مجموعه كوههائی تشكیل شده كه بلندترین نقطه آن بنام قله اتابك، 3271 متر از سط ح دریا ارتفاع دارد. حوزه ارتفاعات و دره های شلفین نیز منطقه ولوپی را تشكیل می دهند كه ارتفاع آنها از جنوب به شمال و متمایل به شرق كاسته شده و بلندترین نقطه این ناحیه نیز 3500 متر از سطح دریا ارتفاع دارد. شهر آلاشت در ارتفاع 1800 متری شیب شرقی این ناحیه واقع شده است.

دره ها و ارتفاعات وسو یا امامزاده حسن با بلندی 2865 متر و امتداد غربی، شرقی، منطقه لفور را در غرب شهرستان سوادكوه پدید آورده اند كه دارای جنگلهای انبوه و بسیار زیبائی می باشد. منطقه كسلیان در دامنه های غربی دره اصلی سوادكوه و شرق این شهرستان دارای وضعیت مشابه دهستان لفور می باشد.

اختلاف ارتفاع زیاد در فواصل اندك و بالا بودن میانگین شیب زمین سبب شده است كه آب و هوا و پوشش گیاهی سوادكوه بشكل بسیار متنوع و متفاوتی جلوه گر شود.

بارش در ارتفاعات این شهرستان بصورت برف در نواحی كم ارتفاع شمالی بصورت باران می باشد.

نواحی قشلاقی ان در ارتفاع 200 الی 750 متر و ارتفاع بالا از 1700 متری تا نواحی ییلاقی و مراتع، كاملا متمایز از یكدیگرند. مراتع این ناحیه از بهترین و غنی ترین انواع در سطح كشور بشمار می روند.

وجه تسمیه و تاریخچه :

سوادكوه در دوران مختلف تاریخ، محدوده ثابتی نداشته و همواره حدود و مرز آن در اثرعوامل طبیعی، اقتصادی و سیاسی تغییر یافته است.کشفیات باستان شناسی بهمراه اسناد و مكتوبات تاریخی حاكی از آن است كه سوادكوه از نواحی كهن طبرستان وایران بوده و انسجام بافت اجتماعی و فرهنگی آن در دوران اساطیری ایران ریشه دارد. این ناحیه همواره در تعیین مسیر تاریخ طبرستان حضور مؤثر داشته و مورد توجه حكام دولت مركزی بوده است. مورخینی مانند ابن اسفندیار تا قبل از قرن دهم هجری قمری آنرا جزئی از طبرستان در ایالت فرشوادگر ذكر كرده اند كه از شرق تا جرجان، از غرب تا دیارآذربایجان، از جنوب تا نواحی ری،قومس و دامغان وسعت داشت.

ایالت فرشوادگر كه در آثار مورخینی نظیر استرابون یونانی، ابن اسفندیار،میر ظهیرالدین مرعشی و كتاب اوستا از آن یاد شده تركیبی از واژه های تبری فرش به معنی دشت و جلگه، واد به معنی كوه و گر به معنی دریا ذكر شده است. در برخی دیگر از منابع تاریخی مانند التدوین آمده كه نام قدیم سوادكوه پتشخوارگر و پتشخرگر بوده و فرمانروایان و امرای بسیاری از این منطقه برخاسته و وقایع تاریخی مهمی نظیر ورود و سكونت فریدون پادشاه پیشدادی، پیكاررستم پهلوان مشهورشاهنامه فردوسی با دیوان مازندران و عبوراسكندر مقدونی در جنگ باداریوش سوم پادشاه ایران آخرین پادشاه هخامنشی در این ناحیه روی داده است.

در روایات شاهنامه فردوسی و اوستا، كتاب دینی پیروان آئین زرتشت آمده است كه سوادكوه در گذشته محل زندگی انسانهای متمدنی بوده كه آئین دیوسنائی داشته واژهائی نظیر دیوا، دی، دوآزرك و دا كه اكنون نیز در زبان بومیان این نواحی رایج می باشد، از آن روزگاران به یادگار مانده است. نشانه هائی نیز از آئین میترائیسم ومهر پرستی در قرون اولیه میلادی و اواسط حكومت پادشاهان ساسانی، در این ناحیه وجود داشت. در زمان یزگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی ایران، حكومت سرزمین سوادكوه به ولاش واگذار و لقب فرشواد جر شاه به او اعطا گردید.

ساكنین این ناحیه بدلیل وضعیت طبیعی منطقه در بدو ورود سپاهیان عربها به ایران، سالیان متمادی با آنها و عوامل خلفای اموی مبارزه كرده و حتی تاقرن چهارم هجری بزبان پهلوی سخن می گفته و باخط پهلوی كتابت می كرده اند. كتیبه ای نیز به خط پهلوی ساسانی در بنای باستانی برج لاجیم بر جای مانده مربوط به قرن پنجم هجری قمری است. سرانجام اهالی منطقه با اختیار و تسلط كامل دین جدید را پذیرفته و به اسلام علوی روی آوردند. عده ای از مورخین بهمین دلیل سوادكوه را كوه سیاه معنی كرده و بر این عقیده اند كه [[اعراب[[ در طی سالها مبارزه با مردم این ناحیه شكست خورده و بدلیل هراس ناشی از هیبت كوههای مرتفع وصعب العبور كه از انبوه درختان بلند و كهنسال پوشیده بوده نام سوادكوه یا كوه سیاه را بر این سزمین نهادند.

در عهد خلافت مأمون خلیفه عباسی،اسپهبد مازیار به جر شاه یا پادشاه كوهستان ملقب گردید. این كوه بخشی از كوههای آپارسن قدیم بود كه در كتاب اوستا او پامیری یسنا خوانده می شد و اكنون نیز همین نام در سوادكوه وجود دارد.

در برخی از اسناد و مكتوبات تاریخی بجای مانده از جمله كتاب التدوین، سوادكوه را همان ناحیه مشهور فرشوادگر دانسته اند كه در آثار مورخین مختلف در طی دوران تاریخی فرشوادگر، پرشخوارگر، پتشخوارگر، پرخواتروس، فرشوادجر، پذشخوارگر نیز خوانده شده است.

نام این منطقه از واژههند و ایرانی سو، زئو، دئو، گرفته شده كه معادل واژه فارسی روشنائی است. واژه های شبیه آنها نیز كماكان در گویش و نام اماكن مختلف وجود دارد. واژه سات نیز در اغلب نقاط مازندران بجای واژه صاف و روشن بكار می رود. در سوادكوه نیز در نام روستای سات روآر، مرتع سوته، رودخانه ذبیر و در زیرآبو سئو رویا آب روشن، فرمانهای مختلف این واژه باستانی دیده می شود.

درحال حاضر نیز اهالی منطقه كوههای صاف و عاری از درخت را ساكو می خوانند كه مخفف كلمه سات كوه یا كوه صاف می باشد.

عده ای نیز بر این عقیده اند كه نام سوادكوه از كوه, سوات گرفته شده كه در جنوب شرقیروستای چرات در دهستان ولوچی واقع شده و در ارتفاعات آن آثاری از تمدن قدیم مشاهده می شود كه احتمالا بدلیل استقرار حاكمان قدیم سوادكوه بر جای مانده است.

گویش سواد کوهی :

بومیان سوادكوه نیز مانند نقاط دیگر مازندران گویش و زبان طبری یا همان زبان مازندرانی را با لهجه خاصی تكلم می كنند. شایان ذكر است كه بیشتر واژه های زبان طبری به دلیل نفوذ زبانهای دیگر در استان مازندران فراموش شده ولی در سوادكوه از اصالت بیشتری برخوردار بوده و كمتر دچار صدمه گردیده است.

در گذشته های دور زبان پهلوی در این ناحیه رایج بود و تا قرن پنجم هجری قمری نیز مردم این دیار با زبان پهلوی گفتگو می كردند و دیرتر از نقاط دیگر ایران تحت نفوذ زبان و فرهنگ بیگانه قرار گرفتند.

آداب و رسوم :

تا چند دهه قبل آداب و رسوم سنتی كه از دوران باستان به یادگار مانده بود در سوادکوه رواج داشت اكنون بسیاری از آنها به خاطر رسوخ تفكرات خاص شهر نشینی به فراموشی سپرده شده و نسبت های بر جای مانده نیز دچار تغییرات اساسی گردیده است.

مردم منطقه سوادكوه مانند دیگر مناطق مازندران آئینهای سنتی و مذهبی ماه مبارك رمضان، عید فطر، قربان و غدیر خم و چشنهای میلاد ائمه بهمراه سوگواری خاص ماه محرم و آئین های ملی عید نوروز، شب یلدا را بر پا میدارند.

از دیگر سنتهای زیبا و نیكوی قدیمی شب نشینی است كه توأم با بیان حكایات و اساطیر قدیم می باشد. در این دور هم نشینی ها تنقلات و شیرینی های سنتی مانند پشت زیك، ماكلمه و نان كتی نیز تهیه و استفاده می شود و تا میهمان قندان را بر نگرداند، میزبان دادن چای را قطع نمی كند.

باورهای خرافی مثل زوزه شغال، بانگ مرغ، دیدن زن در شروع مسافرت بر سر راه و . . . نیز وجود داشت و اكنون نیز بندرت دیده می شود. در آئین سنتی 26 عید ماه كه هر ساله در پایان ماه تیر برگزار می شود اهالی بیاد در گذشتگان و نیاكان خود در كنار مزار آنها به مرثیه خوانی، پذیرای و برپائی ورزشهای سنتی اهتمام می ورزند. از رسوم جالب دیگر منطقه، مراسم پنو می باشد كه خاص دامداران و دامپروران بوده و بیشتر در زمان انتقال دامها به نواحی ییلاقی و ارتفاعات اجرا می شود.

مراسم نوروز خوانی در ماه پایانی زمستان و در آستانه عید نوروز شبانان و چوپانان مناطق ییلاقی شب هنگام با كوبیدن درب منازل آغاز بهار و پایان زمستان را بشارت می دهند. علاوه برآن با تكان دادن زنگوله و ایجاد سر و صدا وارد روستاها می شوند و با آهنگ و آوئی ویژه شعر می خوانند و از صاحب خانه مژدگانی طلب می كنند. زنان كدبانو مژدگانی دادن را نیك پنداشته و از شگون های خوب می دانند. در برخی از اوقات نوروزی خوان یك كیسه كوچك را به سر یك طناب كوتاه می بندند و آن را به داخل منازل انداخته و صاحب خانه پس از پركردن كیسه از پول یا شیرینی، تخم مرغ، قند، چای و آن را به نوروزی خوان برمی گرداند

برخی از ارتفاعات و قله های معروف این منطقه عبارتند از:

ارتفاعات شوركچال.
قله امامزاده حسن در 50 كیلومتری شمال غرب شهر پل سفید در مجاورت منطقه آلاشت.
كوه چرات در 50 كیلومتری جنوب غرب شهر پل سفید در داخل منطقه آلاشت.
قله اتابك در دهستان راستوپی با 3271 متر ارتفاع.
ارتفاعات 3500 متری دهستان ولوپی جنوب غرب شهر پل سفید.
ارتفاعات شاراق.
ارتفاعات وسو با 2865 متر ارتفاع در منطقه لفور، شمال غرب شهر پل سفید.
قله خروندو در 24 كیلومتری انارم كوه استخر با 3602 متر ارتفاع.
كوه قدمگاه در 42 كیلومتری جنوب شرق شهر پل سفید در منطقه خطیر كوه با 3651 متر ارتفاع.
ارتفاعات گدوك شاه.
قله سنگو در 35 كیلومتری جنوب شهر پل سفید در منطقه ورسك.
قله ارفع كوه در 30 كیلومتری شهر پل سفید در منطقه ارفع ده.
ارتفاعات پیاز مرك.
قله امامز
اده عباسعلی در 35 كیلومتری شهر پل سفید در منطقه ملرد.
ارتفاعات شلیفن.
كوههای جالم.

غذاهای سنتی :

مردم سوادكوه بسیار مهمان نواز و سخاوتمند هستند و میهمان در نزد آنان از حرمت و ارزش والائی برخوردار است. بدین خاطر در پذیرائی و تزئین سفره غذا نیز دارای ذوق و سابقه درخشانی می باشند در طبخ غذا هم هنر و ظرافت بسیاری بكار می برند. برخی از غذاهای سنتی این منطقه عبارتند از:

تیرنگ بشتی: كه غذای بسیار لذیذ و مقدس بوده و به غذاهای دسته جمعی و گروهی معروف است. تهیه آن بدین صورت می باشد كه برنج مرغوب با شیر پخته می شود وسپس روغن حیوانی را تفت داده و به آن اضافه می كنند و در ادامه شیر، ماست و سر ماست نیز با آن مخلوط شده و پس از بهم زدن مورد استفاده قرار می گیرد.

ارسیولی: كه نوعی نان است و با آرد برنج و تنور سنتی تهیه می شود و كیفیت و طعم آن نیز كم نظیر است.

كماج: نوعی شیرینی مقدسی است و با آرد، زردچوبه، كره یا روغن حیوانی و شیر درست می شود و بسیار مطبوع و خوش خوراك می باشد. این غذا بیشتر توسط دامداران تهیه می شود.

حلوای مخصوص : كه در عروسیها و اعیاد و جشن های مذهبی، سنتی و ملی تهیه می گردد. از فرآوردههای دیگر غذائی این منطقه می توان به پیسه گنه و محصولات لبنی مانند خامه، سرشیر، ماست، سرماست، دوغ، كشك، پنیر، كره، آلوشه و تنقلاتی مانند پشت زیك، ماكلمه و نان كتی اشاره كرد

صنایع دستی :

سوادكوه از زمانهای قدیم به عنوان یكی از مناطق مهم در تولید صنایع دستی به شمار می رفت. اكنون به این هنرهای سنتی كمتر توجه می شود و در صورت عدم برنامه ریزیهای مناسب و كارشناسانه، بعلت عدم توجیه اقتصادی سایه های كمرنگ آنها محو خواهد شد.

وجود نداشتن تضمین برای خرید تولیدات صنایع دستی، پائین بودن سقف تسهیلات بانكی از تنگناهای مهم این بخش است. با حمایت دولت، حذف موانع گمركی جهت صادر كردن فرآورده ها، تشویق هنرمندان و تولید كنندگان، حمایتهای مالی و اعتباری، برپائی نمایشگاههای صنایع دستی در داخل و خارج كشور برای معرفی، تبلیغ و بازاریابی دست آفریده ها می تواند این ظرائف سنتی كه در فرهنگ و تمدن كهن این منطقه ریشه دارد را احیاء كند. از مهمترین صنایع دستی سوادكوه می توان صنایع چوبی مانند قاشق، لاك، لاكچه، كچه شن، ملاقه، آبگردان، ظروف و كاسه های ویژه دامداران، تلم برای تبدیل ماست به دوغ و كره را برشمرد. در اطراف شهر شیرگاه و در دهستان شرق و غرب شیرگاه و در بخش لفور تولید نخ ابریشم بصورت سنتی و دست بافته های ابریشمی متدوال است. در مناطقی مانند دهستان لفور و منطقه خوش آب و هوای آلاشت دست بافته های زیبائی مانند شمد، كرچال، پتوهای نخی، جوراب و دستكش پشمی، باشلق، چوخا، پارچه های دلیجی رایج بوده و طرح های ركمی و كوتری زیر روی جوراب ها دیدنی و خیره كننده است. در اكثر نقاط مواد كده نیز گلیم بافی و جاجیم بافی نیز صورت می گیرد. یكی از صنایع دستی بسیار مهم ناحیه سوادكوه قالی بافی است كه در كار اصلی منطقه یعنی دامپروری ریشه دارد. مسیر تكاملی فرش بافی از نمدمالی و گلیم بافی و جاجیم بافی تا فرش های دست بافت چندین قرن سابقه دارد. دقت و تسلط مردم سوادكوه به در زمینه تولید، نوع، كیفیت و نقش قالی، نشانگر آشنائی آنان به زیرو بم این صنعت زیبا و سود آور می باشد.

رودخانه های سواد کوه :

رود تالار : بومیان آن را تلار رود نیز می نامند. این رودخانه از ارتفاعات گدوك، عباس آباد و شفلین سرچشمه گرفته و پس از طی مسافت تقریبی 80 كیلومتر به دریای خزر می ریزد. در مسیر نیز رودهای بزرگ و كوچك به آن می پیوندند. در تمامی طول مسیر راه آهن سراسری شمال به جنوب كشور و جاده تهران به شمال در موازات آن دیده می شود. مناظر طبیعی اطراف آن نیز بسیار زیباست. وجه تسمیه آن نیز برگرفته از نام اقامتگاه گالش ها و دامداران می باشد كه با چوب در جنگلها ساخته می شود. عده ای نیز معتقدند كه كه از تركیب دو واژه تل یا تیل به معنی گل و آر به معنی آب تشكیل شده و در جمع به معنی آب گل آلود می باشد.

در حال حاضر علیرغم توان بالقوه این رودخانه و امكانات طبیعی اطراف آن بهمراه مسیرهای دسترسی مناسب، بهره برداری اصولی از آن صورت نمی گیرد. با این حال همواره مسافرین زیادی در اطراف آن بصورت موقت برای گردش و استراحت، استفاده می كنند.

رودهای دیگر این شهرستان عبارتند از:

رودخانه ولوپی :كه از كوههای چرات ودراسله سرچشمه گرفته و در دوراهی آزادمهر به رود تالار می پیوندد.

رودخانه كسلیان :كه از ارتفاعات شرق شهر شیرگاه سرچشمه می گیرد و در این شهر به رود تالار ملحق می شود و بدلیل برخورداری از مناظر زیبا در اطراف، سالانه پذیرای مسافران زیادی است.

رودخانه راستوپی، ساهرود و لفور.

نام شهر زیرآب :نیز از یك نهر بنام ذبرو گرفته شده كه به معنی آب روشن می باشد. این رود از شیب تند ارتفاعات ذنگالو در غرب شهر زیرآب سرچشمه می گیرد. ذبرو یك واژه تركیبی است. واژه زی یا زیو به معنی صاف و روشن و واژه رو در اصطلاح بومیان به رودخانه اطلاق می گردد.

رود آلاشت یا لله بند : نیز با حجم آبدهی سالانه 426/59 میلیون متر مكعب، پس از طی مسافت 51 كیلومتر به رود تالار متصل می شود.

کوهستانهای سواد کوه :

قله ها و كوهستانهای شاخص شهرستان سوادكوه در بخش معرفی جاذبه های ورزشی ذكر گردیده كه عبارتند از

قله امامزاده حسن، كوه چرات، قله اتابك، ارتفاعات ولوپی، ارتفاعات وسو، قله خر و نرو، كوه قدمگاه، قله سنگو، قله ارفع كوه، قله امامزاده عباسعلی، كوههای دراسله، كوه گرجی خیل، كوه عباس آباد، ارتفاعات جالم و شفلین برخی از این نقاط دارای 4000 متر ارتفاع بوده و علاوه بر كوهنوردیبرای شكارچیان نیز نقاط ویژه شكار به شمار میرود.

آبشارها :

آبشار شورآب در 35 كیلومتری جنوب شهر پل سفید قرار دارد و آب آن در اراضی پائین دست روستای شوراب و از داخل تونل راه آهن از دل زمین فوران نموده و بوسیله یك كانال به خارج از تونل هدایت نشده و در مدخل تونل مذكور به پائین می ریزد. آب این چشمه و آبشار بخاطر گذر از لایه های گوگردی زیر زمین قابل استفاده نبوده و بهمین دلیل شوراب نام دارد. بدین وجود املاح فراوان مجرا و محل ریزش این آبشار بشكل بسیار زیبائی به رنگ قرمز در آمده است. بنابر گفته سالخوردان در زمان جنگ جهانی دوم، روس ها از این آب و گل ولای آن برای مصارف پزشكی بهره برداری می كردند.

آبشار دراسله تنگه : در 40 كیلومتری جنوب غربی شهر زیرآب، در دهستان ولوپی و 2 كیلومتری جنوب روستای ییلاقی دراسله واقع شده است. منطقه ییلاقی دراسله دارای آب و هوای بسیار مطبوعی است. این آبشار زیبا با آب فراوان، گوارا و سرد در طول مسیر نیز بدلیل شیب تند زمین آبشارهای كوچك و بزرگ فراوانی را پدید آورده است. آبشار دیگری نیز در 1 كیلومتری غرب آن، در انتهای یك دره قرار دارد.

آبشار چلاك : با ارتفاع زیاد به شكلی به پائین می ریزد كه همواره بدلیل برخورد آب با سنگهای محل ریزش، در اطراف ابر بسیار زیبائی از قطرات ریز آب ایجاد می شود. این آبشار در 50 كیلومتری غرب شهر شیرگاه، در منتهی الیه غربی دهستان لفور، در اراضی جنگلی بالادست روستاهای ریكو و غوزك واقع شده است.

آبشار کنعره (گلناب دره): در 4 كیلومتری شرق آبشار دراسله در روستائی به همین نام وجود دارد.

آبشار شش رودبار : در مجاورت روستای شش رودبار در شمال روستای دراسله واقع شده است.

آبشار گزو : در 25 كیلومتری شهر زیرآب در میان اراضی زیبای جنگلی و مجاورت امامزاده سه بزرگوار واقع شده است.

آبشار میان كلا : در 6 كیلومتری جنوب شهر شیرگاه و 14 كیلومتری شمال شهر زیرآب در كنار جاده اصلی تهران به شمال قرار دارد و بهمین دلیل همواره مورد استفاده مسافران و گردشگران می باشد. در صورت احداث امكانات پذیرائی و اقامتی ارزان قییمت بهمراه سرویس های بهداشتی به یكی از تفرجگاههای مهم شهرستان سوادكوه بدل خواهد گردید.

آبشار چرات : در 20 كیلومتری روستای چرات در دهستان ولوپی و غرب شهر پل سفید واقع گردیده و علیرغم ارتفاع كم محل ریزش آب، بدلیل كوهستانی بودن منطقه و مناظر چشمه های اطراف آن از دیدنیهای طبیعی شهرستان سوادكوه به شمار می رود.

آبشار سله بن یا تونل سی : در 30كیلومتری جنوب شهر پل سفید و در جانب غرب جاده اصلی تهران به شمال قرار دارد. منظره این آبشار بهمراه چشم انداز تلفیقی كوهستانی و جنگلی، همواره طبیعت گردان بیشماری را بخود جذب می نماید.

مزارع گیاهان دارویی :

بیشتر این مزارع در نقاط مراتع و كوهستانی و در اغلب روستاهای این مناطق وجود دارند و گیاهان داروئی مانند شكرلله،گل گاوزبان، لاری، ترم، هوكیجو، تشی گزه و سبزیهای خوش طعم و خوراك در آنها میروید

غارهای سواد کوه :

غاراسپهبد خورشید یا عایشه گرگیلی دژ:

غار كیجاكچال این غار زیبا در داخل ارتفاعات جنگلی مشرف به روستای پیت سرا در دوآب سوادكوه قرار دارد. محل اصلی غار در بدنه یك دیوار60 متری از جنس آهك واقع شده كه ارتفاع آن از سطح زمین به 23 متر بالغ می گردد. سقف گنبدی آن با كف غار نیز 7 متر فاصله دارد.

دیواره 60 متری بشكل یك كلاهك می باشد بصورتیكه دهانه غار در زیر یك نقاب به طول 5/4 متر قرار گرفته است. محوطه زیر دهانه غار نیز بشكل یك كلاهك می باشد.

این غار یك شاهكار و یك اعجاز طبیعی است. وضعیت آن نیز شرائطی را پدید آورده كه دسترسی به غار را غیر ممكن ساخته و تنها با تجهیزات كامل می توان به داخل آن را پیدا كرد. چشم انداز طبیعی مقابل آن نیز بسیار بدیع و چشمگیر است. عمق غار كیجا كچال زیاد نیست ولی با وجود كوچك بودن و سادگی، شكل و نمائی دلپسند دارد. تمام مساحت داخل آن شامل یك تالار ساده بیضی شكل با طول 12 متر و عرض 10 متر و دو اتاق بزرگ كنار هم با اندازه های متفاوت می باشند. اتاق بزرگتر در جانب شمال غار با 6 متر طول و 75/4 متر عرض در جهت شمالی، جنوبی و اتاقی كوچكتر با 5/5 متر طول و 10/4 متر عرض در جانب جنوب فضای داخلی ساخته شده اند. این دو اتاق با یك دیوار از هم جدا شده و مدخل هر دو اتاق در ایوان جلو دهانه غار قرار دارد.

دیوارها 65 سانتی متر قطر دارندكه بیشتر قسمتهای آن از بین رفته است. مصالح ابنیه داخلی سنگ و یك نوع گل بسیار سخت و محكم از جنس خاك رسی است كه در پای ارتفاعات این به وفور یافت می شود. سقف ابنیه داخل غار نیز با تنه درختان جنگلی منطقه تیركشی شده بود .

غار كیجا كچال از هر جهت شبیه غار اسپهبد خورشیدی می باشد و مانند آن احتمالا مربوط به اواخر دوران ساسانی و از دژهای دفاعی اسپهبدان طبرستان در برابر حمله اعراب به منطقه و پناهگاه سلاطین و حكمرانان وقت بود.

غار دیو لیلم این غار در روستای آزاد مهرجنوب غرب شهر زیرآب واقع شده و عده ای از محققین و مور خین آن در زندان كی كاووس پادشاه پیشدادی و كیانی ایران می دانند كه توسط دیو سفید و سپاهیانش در این غار به بند كشیده شد و شرح كامل آن در كتاب شاهنامه فردوسی آمده است.

غارهای مهم دیگر شهرستان سوادكوه عبارتند از غار لی پشت: در روستای چرات در دهستان ولوپی در غرب شهرستان سوادكوه كه به سرخ غار نیز معروف است. فاصله زمانی این غار با دامنه كوه لی پشت تقریبا یك ساعت می باشد و قسمت پایانی راه مذكور بسیار سخت و صعب العبور است. ورودی غار رو به شمال و سقف طاق مانند غار با آثار زیبائی طبیعی حاصل از چكیدن آب و مواد معدنی شبیه سنگ مرمر بسیار دینی است.

غار زنگیان در روستای زنگیان در دهستان ولوپی كه 1 كیلومتر عمق دارد و به عفب ریزش آب آهك دارای مناظر زیبائی از استالاگمیت می باشد. برخی عقیده دارند كه این غار در زمان حمله مغولان به عنوان زندان بكار می رفته است. غار سوت شاه این غار در جانب شرقی جاده سوادكوه و روبروی پادگان دوآب واقع گردیده است، در روایات غیر مكتوب برجای مانده از دوران قدیم در میان بومیان آمده است كه در زمان حمله مغولان دو برادر از حكام منطقه بنام سوت شاه و فیروز شاه به این غار پناه برده اند. در طی مدت پنا هندگی مغولان نهر آب منطقه كه از روستای بائیكلا سرچشمه گرفته و به طرف غار بود را مسدود كرده و همراهان حكام مذكور بر اثر شكستگی و گرسنگی از بین رفتند. در این میان فیروز شاه به غار دیو خانه كه در مقابل روستای سر چشك واقع شده پناه برده و از راه داخل غار به منطقه كمر پشت و فیروزكوه فرار كرد. در مدخل ورودی غار سوت شاه آثار پلكانی كه با آهك و ساروج درست شده باقی مانده است.

برگرفته از سایت ویکی پدیا